زساله حقوق امام سجاد(ع)
سالَةُ الحُقوق حدیثی از امام سجاد(ع) درباره پنجاه حق که بر عهده انسان است؛ همچون حق خدا، پیشوایان، اعضای بدن، خویشاوندان و اعمالی مانند نماز، روزه، حج، قربانی و صدقه. این حدیث از ابوحمزه ثمالی نقل شده و قدیمیترین منابع آن تُحَفُ العقول، تألیف ابنشُعبه حَرّانی (درگذشت ۳۸۱ق) و سه کتاب شیخ صدوق (درگذشت ۳۸۱ق)، مَن لایَحضُرُهُ الفَقیه (از کتب اربعه امامیه) الخصال و اَلاَمالی است.
حدیثپژوهان این حدیث را بهجهت اعتبار راویان و منابع حدیثیاش معتبر میدانند. این رساله به زبانهای متعددی همچون فارسی، انگلیسی، فرانسوی، اردو و هندی ترجمه شده و شرحهای بسیاری نیز به زبان فارسی و عربی بر آن نوشته شده است.
پنجاه حقِّ موجود در حدیث رسالة الحقوق را در هفت دسته به شرح زیر تقسیم کردهاند:
- حق خداوند
- حقوق اعضای بدن: زبان، گوش، چشم، دست، پا، شکم، عورت.
- حقوق افعال: نماز، حج، روزه، صدقه، قربانی.
- حقوق پیشوایان: حاکم، معلم، ارباب (حق ارباب بر برده).
- حقوق رعیت: مردم (حق مردم بر حاکمان)، شاگرد، همسر، بَرده (حق برده بر ارباب).
- حقوق خویشاوندان نَسَبی: مادر، پدر، فرزند، برادر.
- حقوق دیگران: شامل: کسی که تو را از بردگی آزاد کرده است، بردهای که تو آزاد کردهای، نیکیکننده، مؤذن، امام جماعت، همنشین، همسایه، دوست، شریک، مال، بدهکار، معاشر، مُدَّعی، مُدَّعاعلیه (کسی که دعوا بر ضد او اقامه شده است)، مشورتکننده با تو، مشورتگیرنده از تو، نصیحتخواه، نصیحتگو، بزرگتر، کوچکتر، کسی که از تو درخواستی دارد، کسی که از او درخواستی داری، بدکنندهٔ به تو، شادکنندهٔ تو، همدینان و اهلذِمّه.
دیثپژوهان با توجه به سلسله سند رسالة الحقوق و اینکه در کتابهای معتبر حدیثی آمده است، اعتبار بسیاری برای آن قائلاند.[۳] حدیث را ابوحمزه ثمالی از امام سجاد(ع) نقل کرده است که رجالیان شیعه او را از «شیعیان برگزیده»، «ثقه» و «معتمد» توصیف کردهاند.[۴]
قدیمیترین منابع حدیثی که این رساله در آنها بهطور کامل نقل شده، عبارتاند از: تُحَفالعقول، تألیف ابنشُعبه حَرّانی، (درگذشت ۳۸۱ق)، خصال، من لایَحضُرُهُ الفقیه و اَلامالی، هر سه نوشته شیخ صدوق، (درگذشت۳۸۱ق).
بهگفته میرزا حسین نوری در مُستَدرَکالوسایل، سید ابن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ق) هم حدیث را در کتابش فلاحالسائل آورده و گفته است که آن را از کتاب رسائلالائمه، نوشته کلینی نقل میکند. البته این مطلب در نسخه چاپی کتاب فلاحالسائل نیست؛ اما تصحیح کنندگان مستدرک میگویند در نسخه سنگی آن وجود دارد. کتاب رسائلالائمهٔ کلینی از بین رفته است.
تفاوت متن
در منابع حدیثی متن رساله حقوق با اختلافهایی نقل شده است. از جمله در دو کتاب تُحَفالعقول و خصال، حدیث بهصورت مفصلتر آمده است و مقدمهای دارد که چکیدهای از مباحث حدیث را بیان میکند. این مقدمه در کتاب من لایَحضُرُهُ الفقیه و اَلامالی وجود ندارد.[ همچنین در کتاب امالی صدوق، حدیث با حق انسان بر خودش آغاز میشود؛ برخلاف سه کتاب دیگر که با حقالله آغاز میشوند.[
سروش